Тұрақты тіркестер

Тұрақты тіркестер
Тіл арқылы қатынас жасағанда, сөздер дара күйінде емес, бір-бірімен тіркесіп қолданылады. Тіркес екі түрлі болады.

1. Құрамындағы сөздердің орнын өзгертуге немесе басқа сөздермен алмастыруға бола беретін еркін тіркес. Мысалы: үлгілі бала дегеннің орнына үлгілі қыз деуге болады, диктант жазу дегеннің орнына шығарма жазу, хат жазу, мазмұндама жазу десе де болады. Мұндай еркін тіркестер сөз тіркесі деп аталады. Еркін сөз тіркесінің беретін мағынасы сол тіркесті құрайтын сөздердің мағыналарымен байланысты болады.
2. Мағынасы бір тұтас, құрамын өзгертуге, басқа сөзбен алмастыруға болмайтын, бір сөздің орнына ғана жұмсалатын да тіркестер бар. Мысалы: қой аузынан шөп алмас, ит жанды, таяқ тастам жер, мұзға отырғызып кету, жұмған аузын ашпау, көзді ашып жұмганша т. б. Қой аузынан шөп алмас дегеннің орнына- түйе аузынан шөп алмас, ит жанды дегеннің орнына мысық жанды деп өзгертіп айтуға көнбейді.
Сондай-ақ мұндай тіркес көркем, бейнелі бір ұғымды білдіреді: қой аузынан шөп алмас — жуас, ит жанды — көнбіс, таяқ тастам — жақын, мұзға отырғызып кету — алдау, жұмған аузын ашпау — үндемеу, көзді ашып-жұмғанша — лезде деген мағыналарды білдіріп, бір сөздің орнына қолданылады. Сондықтан мұндай тіркестерді тұрақты тіркестер дейді. Тұрақты тіркестің мағынасы оның құрамындағы сөздердің мағыналарынан тумайды, басқа бір мағынаны білдіреді. Мысалы: қабыргаңмен кеңес — ойлан, бесіктен белі шықпай — ерте, қас пен көздің арасында — шапшаң мағыналарын білдіреді.
Еркін сөз тіркесі мен тұрақты тіркесті салыстырып көрейік.

Сөз тіркесі тұрақты тіркес
/.   Таза   дәптер,   таза   киім, әдемі дәптер, әдемі киім,

 

2.  Әдепті оқушы,  әдепті кісі, баланың ісі, улкеннің ісі.

тайга таңба басқандай (анық),

біреудің    ала    жібін    аттамау (ұрламау),

 жүрек   жұтқан   (батыр),   қоян жүрек  (қорқак,),   таяқ   тастам (жақын), тіс жармау (ундемеу).

Неше сөзден құралса да, тұрақты тіркес бір ғана ұғымды білдіреді. Сөйлем ішінде бір ғана мүшенің қызметін атқарады. Мысалы: Көзі ашық, көкірегі ояу азаматтар елге қызмет етеді. Осы сөйлемдегі көзі ашық, көкірегі ояу тұрақты тіркестің сұрағы қандай? Саналы деген бір мағынаны білдіреді, анықтауыштық қызмет атқарады.
Орын жағынан әбден қалыптаскан, құрамы өзгертуге келмейтін, бәрі тұтасып бір мағынаны білдіретін, бір ғана сөйлем мүшесі ретінде қолданы-латын тіркесті тұрақты тіркес дейміз. Тұрақты тіркестер ғылым тілінде фразеология, фразеологизм деп те аталады.

Читайте также:

комментариев 19

  1. AkErKe:

    спосибо толька1туракты тиркес па?

  2. Бақтияр Нұрай:

    много много спасибо я нашла много фразеологизмы

  3. Аяжан:

    мне сайт очень нравиться

  4. aidos:

    мне нравиться

  5. нурик:

    дааа норм

  6. Диас:

    сайт очень классный,я нашел очень много рефератов и фразеологизмов

  7. лаура:

    ужаааааааааааааас

  8. лаура:

    tut nichego netuuuuuuuuuuuuuuuuu

  9. лаура:

    где можно найти «тұрақты тіркес.тест»?))))))))))))))))))))

  10. лаура:

    ты как учила русский язык а?(СПАСИБО)

  11. амина:

    сайт хороший, но очень мало материалов

  12. Рефарат қазақша:

    Бәрінізге көп көп рахмет! refarat.kz

  13. назерке:

    Болшое спасиба

  14. Марина:

    Очень классный

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *